ФРЕСКАЛАР

Т. Мыңбаев

Фрескалар

2 актілі балет
Олжас Сүлейменовтің «Қыш кітап» поэмасының желісі бойынша
Хореография мен либретто авторы – ҚР Халық әртісі Зәуірбек Райбаев
ҚазҰОБТ премьерасы 1981 ж. өтті
Қайта қалпына келтірілген қойылым 25.06.2022 ж. ұсынылды

Қойылым тобы:
Қоюшы дирижер – Ерболат Ахмедияров, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Жаңартылған қойылымның көркемдік жетекшісі – Гүлжан Түткібаева, ҚР Халық әртісі
Қоюшы суретші – Евгений Сидоркин, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері, Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақ КСР халық суретшісі
Қалпына келтірілген қойылымның суретшісі – Вячеслав Окунев, Ресейдің халық суретшісі, Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты
Бас хормейстер – Әлия Темірбекова, ҚР еңбек сіңірген қайраткері

Кейіпкерлер

• Шамхат – Іштөре тәңірінің абыз әйелі
• Ішбақа – Ішқұзы тайпасының көсемі
• Хор-Ахте, үлкен аға
• Кентавр
• Кішкентай жылқы, Кентаврдың жан құрбысы
• Косог
• Есімсіз
• Косогтың қалыңдығы
• Сары-Кене
• Қырқұзы тайпасының қағаны

Бірінші бөлім

Бірінші фреска «Тас әйелдер»

Көздер лотос емес – соқыр жарықшақ,
(шынымен, тасты ұрсаң, әйелді ұрасың)
Ұрпақтарға қауіпті кезеңдерді
айтып берсін кеуделі мүсін.

Ежелгі Ассирия. Іштөре әйел-құдай ғибадатханасында абыз әйел Шамхат қасиетті тәжім ету рәсімін жасайды.
Алыстан орасан зор, тылсым, түсініксіз күн көтеріледі. Күннің шығуын әнұранмен қарсы алады. Аңшылар жолға шығады. Қыздардың аңшыларға арнаған би-дұғасы оларға сәттілік әкеледі. Кенет айналаның бәрін ине өтпейтін тұман басып қалады. Күннің сәулелері сөнеді. Адамдардың бойын қорқыныш пен үрей билейді.

Екінші фреска «Іш-Құзының шапқыншылығы»

Құлақ атқа отырдық,
қолымызды ішімізге қысып,
біздің Орда оның алдында дұға оқып,
туын, әскер туын көтердік.
Ортасында бөрі басты,
қаһарлы күн және ақ Қаған туы.

Ішбақа ханының Іш-Құзы түмендері құтырған құйындай жолындағының бәрін жайпап жоқ қылады.
Өмір беретін, қайта оралған Іштөренің мүсіні құлады. Бұдан былай оның орнын жаңа құдай – ұлы Тәңірі басады!
Қарсылық көрсеткен қалада Шамхат қана жалғыз қалады.

Үшінші фреска «Ұлы Язу»

(Ұлы жазу)

«Мен олардан найза ұшындай биікпін.
Ишкузы, мен секілді қарғыс атсын,
Өзгеге тұқымыңды берме,
өзіңдей жау жасама».

Даңқты бабасы Іш-Құзы Кене-Сары тұтқында қаза тауып, жау қолында найзаның ұшына көтерілген. Уәде етілген даңқ та, шашылған баға жетпес байлық та оның беріктігін, өз руына деген адалдығын шайқалта алмады. Оның шатырына еліктірер сұлу патша қыздарын әкелді, бірақ ол олардың ешқайсысымен төсекке жатпады. Оның өлімі қорқынышты және қатыгез болды. Өлім азабында ол өз руын есіне алды.

Төртінші фреска «Жабайы аңшылық»

Соғыс мерекесінде найзаның дүбірінде
қылыш сазымен жүйрік аттар биледі,
түтін түтеткен түндердің
матасындай аяқ астынан жорғалап,
достармен бетпе-бет,
жаумен қылыштасып, семсерлесіп,
қуғынның шаңы көтерілер!..

Қаһарлы жүйрік бәйгеден ұлан-ғайыр дала селк етті. Ержүрек, құдіретті Кентавр мен оның аттары Іш-Құзы жауынгерлерін қуғындап, соңында олардың олжасына айналады.

Бесінші фреска «Ішбақа қылмысы»

Шамхат басын көтермей
тасаланып әрі қарай кетіп қалды.
Көздері оның киелі қи қоңыздай
түкті табандарымен құшақтап алған
екі үлкен жанып тұрған шар екендігі жасырын емес.
Ол мөлдір маталармен енсіз қадаммен жүрді.

Түн жамылған Ішбақа Шамхат құдайының ғибадатханасына жасырын кіреді. Шамхаттың көз тартар сұлулығы оны тағы да баурап алады. Бірақ абыз әйел қажымас. Ол ханға ғашық бола алмайды: өйткені, ол имансыз ғой!
Кене-Сарының өсиетін ұмытып, құмарлықтан есі кеткен Ішбақа Шамхат үшін сенімін өзгертуге, Тәңірліктен бас тартуға дайын.

Екінші бөлім

Алтыншы фреска «Аттар сайысы»

Ыстыққа қыздырылған далада,
Хараппа маңындағы Тигрдің иінінде
қара төбесі бар ақ шатыр тұр.
Төренің шатыры – алты қанат ұя.

Данагөй Хор-Ахте мен сегіз Урук руының ақсақалдары ата-бабаларының заңын, Ұлы Язудың заңын бұзған хан Ішбақаны соттау үшін жиналды.
Жолдан тайғандарға рақым жоқ! Кентаврмен күрес оның тағдырын шешсін!

Жетінші фреска «Ас берілу»

Шарап бағанада
құрбандыққа шалынады…

Іш-Құзы хан Ішбақаға арнап ас береді. Оны еске алуға құрбандықтар шалынады. Жас жауынгерлер оған ептілікте, күште, жауынгерлік өнерде еліктеуге тырысады. Есімсіз жеңімпазға енеке мүйізі бар дулыға беріледі және ең әдемі қыздардың ішінен сүйікті жан құрбысы таңдалады.

Сегізінші фреска «Шамхаттың құрбандығы»

Хан онсыз жалғыз болды, ол да жалғыз.
Жарайды, ол қалады, оны ұстамады.
Ол қабірдің түбіне баспалдақпен түсті.

Шамхат сүйіктісінің өліміне төзуге дәрменсіз. Ол Ішбақаның тағдырына ортақтасуға дайын. Жерлеу шатыры олардың соңғы баспанасы болады.

Тоғызыншы фреска «Жаңа хан сайлау»

Біз қауырсынды шөптерімізге қайтамыз,
бос жүздіктерді сиретіп,
туған жеріміздің шегіне жібереміз;
бос ер-тоқымдар өз жерімізге баса-көктеп кірсін.

Ішбақа мен Шамхаттың шатырын топырақ жауып кетті.
Хор-Ахте мен Урук ақсақалдары жаңа хан сайлайды. Жеребе жас Косогқа түседі.
Есімсіз дулыға иесімен айқаста Косог жеңіске жетеді. Ол хан болуға лайық. Іш-Құзы тайпасы жаңа қағанның даңқын асырады. Ол халқын күншығысқа жетелейді. Оларды ұзақ әрі қиын жол күтіп тұр. Оларды өз Отаны күтіп тұр.