Абай

А. Жұбанов, Л. Хамиди

Абай

5 көріністі, 3 актілі опера
Либретто авторы: М. Әуезов

ҚазҰОБТ сахнасындағы премьерасы 24.12.1944 ж. өтті
Жаңа қойылым — 30.01.2026 ж.

Қойылым тобы:
Бас қоюшы-дирижер – Нұржан Байбосынов, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Қоюшы-режиссер – Фархад Молдағали
Режиссердің ассистенті – Наталья Кагадий
Режиссердің музыка жөніндегі ассистенті – Серікжан Айтқали
Қоюшы-суретші – Есенгелді Тұяқов, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Костюмдер бойынша суретші – Рауан Қайруллаева
Бас хормейстер – Әлия Темірбекова, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Қоюшы-балетмейстер – Әсем Әлдибекова
Концертмейстер – Жанар Ахметова

Қатысушылар

• Абай
• Айдар, ақын, Абайдың шәкірті
• Ажар, Айдардың ғашығы
• Жиренше, би
• Сырттан, би, ақсақал
• Әзім, Абайдың туысы әрі шәкірті
• Қарлығаш, Абайдың туысы
• Көкбай, ақын, Абайдың жас досы
• Нарымбет, Жиреншенің туысы
• Мес, Нарымбеттің нөкері

Бірінші сурет

Түн. Сахнаға Ажар жүгіріп шығады. Ол сүйіктісі Айдармен қуғыншылардан қашып жүр. Айдар жолда астындағы атынан айырылғанын, енді Абай ауылына жақын қалса да, Ажардың әмеңгерлікпен қосылатын күйеуі Нарымбеттің ашулы туыстарынан құтылу мүмкін еместігін күйінішпен хабарлайды. Ажар болса Айдардың жалғыз қашып кетуін сұрайды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартады: «Өмір бойы масқара болып жүру үшін бе?! Одан да өлім артық!» – дейді.

«Ұр! Ұста! Байла!» деп айқайлап қуғыншылар да жетеді. Олар екі жасқа арқан тастап, ат құйрығына байлап өлтірмек болады. Ажар мен Айдар бір-бірімен қоштаса бастайды. Жанкешті жағдайда Айдар өзінің ұстазы Абайды шақырады.

Абай бастаған Айдардың достары – Көкбай, Әзім және басқалары келеді. Абай алдымен ғашықтарға аяушылық білдіруді сұрайды, бірақ қуғыншылардың қайтпайтындығын көрген соң Көкбайға арқанды кес деп бұйрық береді. Нарымбеттің туысқандары ру басшысы Жиреншенің басқаруымен ата-баба заңына жүгінуді сұрайды. Абай болса халық сотын талап етеді. Істің немен аяқталатынына сенімді Жиренше өз адамдарына Айдар мен Ажарды босатып жіберуге рұқсат береді де, Абайға бәрібір айтқаның болмайды деп кіжінеді.

Екінші сурет

Әзім оңашада: Айдар соншалықты кінәлі ме? – деп толғанып отыр. Жиренше келіп, Ажарды ауылға қайтаруға Әзімнен көмек сұрайды. Өйткені ол ауылға қайтса, бәрі тынышталады дейді. Жиренше: «Саған Абай жақын шығар, бірақ халық – сенің досың. Егер де Абай елдің аяусыз ашуына қалса, онда сен де жазаңды аласың!» – дейді. Ол Әзімді терең ойда қалдырып, кетеді.

Абай мен Айдар шығады. Әңгіме барысында Абай Айдардың ән шығаруын қолдайды. Әзімге Айдардың әндері жауды ызаландыра түсетіндей көрінеді де, оны елді жауластырғаны үшін кінәлайды.

Ажарды тыңдау үшін Сырттан би келеді. Себебі Ажар сотта өзін қорғап сөйлеуге құқылы емес. Ажар өзінің қапас өмірі, бойын билеген Айдарға деген кіршіксіз сезімдері туралы баяндайды. Оның шын көңілден шыққан, жан тебірентер сөздерін тыңдаған соң Сырттан ертеңгі тыңдаудан кейін өз үкімін шығаратынын айтып, ойланып шығып кетеді.

Жалғыз қалған Абай жастарды соңына дейін қорғап шығу туралы шешімге келеді.

Үшінші сурет

Сот. Жиналған халық Ажар мен Айдардың тағдырына алаңдауда. Сырттан сөзінің әлқиссасын дала заңдарының күрделілігін талқылауға шақырады. Жиренше дала тыныштығын сақтауға мүмкіндік беретін бабалар салтын ұстануды ұсынады. Оған Әзім қарсы шығады. Ол адам сезімінің маңыздырақ екенін жеткізіп, Жібек, Баян, Ләйлә мен Джульеттаны мысалға ала отырып, махаббат туралы баяндайды. Жастардың махаббаты руаралық қақтығысқа алып келмес үшін Айдарға кешірім беруді сұрайды.

Ажар өз ауылына қайтатын болса, Жиренше оны кешіруге дайын, бірақ болашақта дала заңдары бұзылмас үшін Айдарды өлім жазасына кескісі келеді. Ол бұрынғы замандағы Еңлік пен Кебекке өлім жазасын кескен Кеңгірбай биді мысалға келтіреді. Жиренше заң бұзғандарды қолдаған Абайды да кінәлайды.

Абай сөз сұрап, өз сөзінде сол сұмдық үкімнен кейін халық Кеңгірбайдан қорқатыны туралы барлығының есіне салады. Оларды халықтың есінде күнәһар болып қалмау үшін қан төкпеуге шақырады.

Сырттан би жастардың кінәсін мойындайды, бірақ олар өлім жазасына кесілмейді. Абай жауапкер ретінде айып төлеуі тиіс, сол кезде ғана сот Ажар мен Айдарды ақтайды. Қуанышы қойнына сыймаған халық Абайды, оның шәкірттерін және Ажар мен Айдарды құттықтайды. Бәрі тарап кетеді.

Сол жерде қалған Жиренше, Нарымбет және Мес өздерінің жеңіліс табуының басты себепшісі Абай деп есептеп, оны өлтірмек болады. Нарымбет Жиреншеге у береді.

Төртінші сурет

Той алдындағы қарбалас. Қарлығаш Көкбайдың өзіне деген сезімі жайлы айтқан сөздерін қалжыңға балайды. Ал Көкбай болса, оның көңілін табуға тырысып жүр. Абай, Айдар мен Әзім кіреді. Абай жолы болмаған жігітке күліп, Көкбай мен Қарлығашты үйлену тойы салтанатында өнер көрсетуге дайындалуға жібереді.

Айдардың ән салуын сұраған халықтың дауыстары естіледі. Әзім сескеніп, Айдардан Еңлік туралы ән айтпауын сұрайды. Бірақ Айдар оны тыңдамай, шығып кетеді. Әзім Айдармен бірге Абайды да бұрыс жолмен кетті деп есептейді. Әзім бабалар заңының әділдігіне сеніп, жолдан тайған Айдарды өлтірмек болып шешеді. Мұны естіген Жиренше Әзімге у құйылған ыдысты береді. Әзім ыдысты ән салып болған Айдарға береді.

Той басталады. Абай көңілді. Мерекелік би биленіп, одан кейін келіннің бетін ашу салтанаты басталады. Би жалғасады, лирикалық «Қарлығаш» әні айтылады.

Халық Айдардан тағы ән айтуды сұрайды. Ол «Айттым сәлем, Қаламқас» әнін айтады, бірақ күтпеген жерден құлап түседі.

Бесінші сурет

Халық Айдарға у берілгенін естіп, ашуға мініп, кінәліні табуды талап етеді. Көкбай елдің көзінше Жиреншені нұсқайды. Халық ашу үстінде оның мойындауын күтеді, бірақ Жиренше кінәлі еместігі туралы Сырттан бидің алдында Құранға қол қойып, серт беретінін айтады. Ол сертін қабылдайды, сол сәтте Жиренше Әзімді көрсетеді. Ал Әзімнің Құран ұстап, серт беруге дәті бармайды. Бірақ бірдеңе айтпақшы болады. Алайда у берген Әзімді халық қарғап, қуып жібереді.

Айдар өлім үстінде. Ол Ажармен қоштасып, аз уақыт бірге болғанына өкінішін білдіреді. Абай мен Ажар ауыр қайғы үстінде. Айдар:

«Адам қарғыстан өлуі мүмкін бе?» – деп сұрайды.

Абай мұны жоққа шығарады. Сонда Айдар өз кеудесін көрсетіп:

«Мынау не ауру сонда?» – деп сұрайды.

Бәрі таң қалады. Оның денесі қарайып кеткен.

Айдар жан тәсілім етеді. Ажардың қаралы жоқтауы. Абай Көкбайға халықты жинауды тапсырып, болған жайды қайғыра хабарлайды.

Сағы сынбаған Абай халықты өзіне тірек санайды.