Қыз - Жібек

Евгений Брусиловскийдің бірде: «Мен қандай музыка жазсам да, ол қазақша болып шығатын…» дегені бар. Композитордың шығармашылығы Қазақ ұлттық опера өнерімен және республикамыздың кәсіби музыкалық мәдениетінің дамуымен тығыз байланысты, сонысымен де шынайы таңданыс сезімін туғызады.
Композитор Евгений Брусиловский нақ осы халық музыкасынан шабыт алған. «Қыз Жібек» операсының музыкасы толығымен фольклорлық материалға құрылған. Оның құрамына халық музыкасы мен поэзиясының үздік үлгілері болып табылатын елуден астам күйлер мен әндер енген.
Кейіпкерлерді сипаттау үшін композитор олардың мінезін көрсететін түрлі әндер мен күйлерді қолданады. Біз авторлары халық композиторлары Ыбырай Сандыбаев, Айтбай Ғаббасов, Мұхит Мералиев және т.б. болып табылатын, шаттыққа толы «Гәкку», нәзік «Толқыма» немесе батыл «Раушан» күйлерін естігенде, басты кейіпкерлердің бірі Жібекті елестетіп, оның көңіл-күйін сезінеміз, ал «Қос барабан», «Алқарай көк», «Қаракөз» әндері Төлегеннің сымбаттылығын сипаттап, оның бақытқа деген ұмтылысын көрсетеді.
Бекежанның портреттік элементтері, яғни оның өркөкіректігін, күш-қуатын, асқан батылдығы мен зұлым ниетін сипаттайтын әндер «Аққұм», «Жиырма бес», «Көкжендет», «Мәди» және «Сарымойын».
Операдағы музыканың маңызды бөлігі күйлерден құралған. «Қыз Жібек» операсында он екі күйдің сегізі солистер мен хордың қатысуынсыз, тек оркестрдің сүйемелдеуімен би сахналарында орындалады. Мысалы, «Айжан қыз» күйі Жібектің құрбыларының биінде, ал жігіттердің энергетикалық биі «Тепең көк» күйіне негізделген. Жібектің ұйқыдағы сәті «Шалқыма» және «Бес төре» күйлері орындалады.
Қазақ операсының көркемдік құндылығы мен тарихи маңыздылығы оның ұлттық классикалық әдебиетпен табиғи байланысымен де айқындалады.
Жазушы Ғабит Мүсірепов «Қыз-Жібек» операсының либреттосының негізіне сұлу Жібек пен бекзат Төлеген туралы поэтикалық халық аңыздарының бірі алынған, қос ғашықтың жарқын бейнелері махаббат пен адалдықтың нышаны ретінде халық жадында сақталған.
Қазақ әдебиетінің классигі Ғабит Мүсірепов рухани саланың барлық салаларына – драмалық және музыкалық театрға, сондай-ақ кино өнеріне елеулі үлес қосты, әсіресе ұлттық опера жанрында жемісті еңбек етті. Оны жалпыадамзаттық өркениеттің ең жоғарғы жетістігі ретінде қабылдай отырып, жанрдың ерекшелігін жіті сезіне отырып, оның бай мәнерлі ресурстарын бағалай отырып, Мүсірепов бүкіл шығармашылық қызметі бойы қазақ операларына либретто жазды.
Ғабит Мүсірепов жазған опера либреттосының негізіне алынған «Қыз Жібек» поэмасы қазақ эпосындағы ең үздік шығармалардың бірі болып табылады және әлемдік мәдени мұраға енгізілген. XVI ғасырдың басында орын алған романтикалық эпос XIX ғасырда жазылған.
«Қыз Жібек» поэмасы қазақ эпосындағы ең үздік шығармалардың бірі болып табылады және әлемдік мәдени мұраға енгізілген. XVI ғасырдың басында орын алған романтикалық эпос XIX ғасырда жазылып, алғаш рет 1894 жылы Қазанда қазақ этнографы және ақыны Жүсіпбек Шайхисламұлы дайындаған нұсқада жарық көрді. 1988 жылы поэманы орыс тіліне Бақытжан Қанапиянов аударған.
2008 жыл ЮНЕСКО тарапынан эпостың 500 жылдық мерейтойы жылы деп жарияланды. Ал 2009 жылы эпостың мерейтойы аясында концерттік орындаудағы опера Түркияның Ыстамбұл және Мерсин қалаларында ТҮРКСОЙ желісі бойынша қойылды. Басты партияларды театрымыздың опера солистері орындады.
Опера бірқатар қойылымдардан өтті. 1984 жылы Қазақстанның Халық әртісі Байғали Досымжановтың қойылымындағы «Қыз Жібек» премьерасы өтті. Онда Жібек партиясын орындаған Алматы консерваториясының 4-курс студенті Нұржамал Үсенбаеваның әншілік таланты мен сахналық тартымдылығы барынша ашылды. Ал 2006 жылы Қазақстан Республикасының Халық әртісі және Татарстан Республикасының Халық әртісі Нұржамал Үсенбаева Жібек партиясында Қазақстан Республикасының Халық әртісі Ғафиз Есімовтың қойылымында өнер көрсетті.
2020 жылдың соңында «Қыз Жібек» операсы жаңа өмірге ие болды, режиссер Михаил Панджавидзе (Ресей, Мәскеу), дирижер Қанат Омаров, суретшілер Софья Тасмағамбетова мен Павел Драгунов, хореографтар Гүлжан Тұтқыбаева мен Айгүл Тати сынды қоюшылардың режиссурасы мен сценографиясындағы қызықты, бірегей шешімдері мен табыстарының арқасында жаңа бояулармен жарқырай түсті.

Е. Брусиловский

Қыз — Жібек

4 бөлімді опера
Ғ. Мүсіреповтің либреттосы

Қойылым тобы:
Қоюшы-дирижері – Қанат Омаров
Қоюшы-режиссері– Михаил Панджавидзе (Ресей)
Бас хормейстер — Әлия Темірбекова, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Қоюшы-хореографы – Гүлжан Түткібаева, ҚР халық әртісі,
Айгүл Тәти, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Қоюшы- суретшілер– Павел Драгунов, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Софья Тасмағамбетова, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Бейне суретшісі– Ербол Бисенов
Жарық жөніндегі суретшісі – Сергей Шевченко (Ресей)
Музыкалық жетекшісі – Базарғали Жаманбаев, ҚР халық әртісі, профессор
Режиссердің ассистенті – Диана Акимбаева

Кейіпкерлер

• Жібек
• Төлеген
• Бекежан
• Шеге
• Базарбай
• Дүрия
• Батсайы
• Қарлығаш
• Қамқа
• Сансызбай
• Қос- аға

Қыз Жібектің құрметі,
Жиһаннан асқан сәулеті,
Ләйлі, Мәжнүн болмаса,
Өзгеден артық келбеті.
Үш қызы бар қасында-ай,
Өзі он төрт жасында-ай.
Кебісінің өкшесі
Бұхардың гауһар тасындай.
Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын шашбау шашында.

Бірінші әрекет

Ұлы даланың бойына Қыз-Жібектің көз көрмеген сұлулығы мен құлақ естімеген парасаты туралы қауесет ауадай тарайды. Қазақ даласының түкпір-түкпірінен менмін деген жігіттер Жібек сұлуға құда түсіп келіп, алайда елдеріне бос қайтып жатады. Жібек өз кезегінде, тек сүйген адамыма ғана тұрмысқа шығамын деп ант су ішкен. Оның жүрегінен орын табатын адам әлі кезіккен жоқ.
Қыз Жібекке Бекежан ескіден ғашық. Әрі мақтаншақ, әрі адуынсыз сабаздығымен хас сұлудың жүрегін жаулап алмақ ойы бар.
Әсемдігі аңызға айналған қызды көру үшін Төлеген жігіт ұзағынан табан тоздырып келеді.
Шеге ақын Қыз Жібектің теңдессіз қадір-қасиетін шешен тілімен әндете жөнеледі.
Төлегенмен алғашқы кездесуінде-ақ, қыз жүрегінде алғашқы махаббаттың ұшқыны жанады. Қызғаныштан өңеші күйген Бекежан, қарсыласына кек қайтаруға ант етеді.

Екінші әрекет

Базарбайдың бай иелігі. Жолдастары Төлегенді сапарға аттандыруға дайындық үстінде. Ол қалыңдығымен көрісуге тағы да жолға шықты. Алайда, бірбеткей және өктемшіл Базарбай ұлының үйлену тойы туралы естігісі де келмейді. Оның сезімдеріне түкіргені бар. Қалыңдықты өзі тауып бермек.
Жігіттерін ертіп жарым жолда Бекежан пайда болады. Табан астынан ұрыс шығарып, Төлегенді жекпе-жекке шақырады.
Жаужүрек Төлеген Бекежанмен қалтқысыз күресуге дайын. Жеңістің рухымен, ол әкесінің шешіміне қарсы шығып, Базарбайдың қарсылығына қарамастан Қыз Жібекке аттанады.

Үшінші әрекет

Бекежан арамдық жасайды. Төлегеннің жолынан шығып, оған шабуыл жасап, сатқындықпен өлтіруді көздейді.
Сүйгенінің атын қайталап, Төлеген көз жұмады.

Төртінші әрекет

Бірінші көрініс

Киіз үйде Қыз Жібек жалғыз отырады. Кенеттен көзі ілініп, түс көреді. Түсінде құрбыларының ортасында жүр екен, Төлегенді қарсы алуға бара жатады. Күйеужігітін құшақтай бергенде, қарсы алдында ешнәрсе жоқтығын аңғарады. Ессіз адамша Қыз Жібек Төлегенді іздей жөнеледі… бірақ, ол еш жерде жоқ.

Екінші көрініс

Бойын үрей мен қорқыныш билеген Жібек, ояна салып, түсіндегісін құрбысы Дүрияға айтып береді. Түс қаншалықты қорқынышты болса да, жақсылыққа әкелетінін айтып, Дүрия құрбысын жұбатпақ болады.
Баса-көктеп Бекежан келеді. «Төлеген жекпе-жекте өлді!» — деп, суық хабар жеткізеді.
Күйініштен есі кеткен Қыз Жібек, қаніпезерді қарғап-сілейді.
Басқа түскен қайғысы қыздың сағын сындырады. Сүйгенінсіз өмірдің мәні жоқ. Оған деген сағынышын баса алмай, Жібек те о дүниеге кете барады. Адал махаббат, сұлу Қыз Жібек туралы жарқын естелік ретінде «Гәкку» әні шырқалады.