Тоска

Бұл «Тоска» қойылымы — операның жаңа тілін іздеуге бағытталған шығармашылық жолымның бір бөлігі. Менің ойымша, бүгінгі ең үлкен қауіп — музыканың табиғаты мүлде өзгеше екенін ұмытып, операны психологиялық иллюстрацияға немесе кинематографиялық баяндауға айналдыру. Музыка суреттемейді, түсіндірмейді, дәлелдемейді — ол оятады. Ол — жай ғана баяндау емес, рух, жады және құпия.

Қойылым мәрмәрдан, жарықтан және сәулеттік пішіндерден құралған монументалды кеңістікте өрбиді. Мұнда Рим тарихының көне материясы жаңа технологиялар, атап айтқанда, голограммалар призмасы арқылы көрініс табады. Мен голограммалардың мүмкіндіктерін мүлде жаңа қырынан зерттеуге ұмтылдым. Театрда кино тәсілдері жұмыс істемейді, өйткені театрға материалдық болмыстың иллюзиясы қажет: проекция мен видеомэппинг өз шектеулерін әлдеқашан көрсетіп болды. Керісінше, сахнаның түкпіріндегі алып витриналардан мүсіндерді, археологиялық жәдігерлерді және мәңгілік Римнің символдарын көреміз. Олар — қирандылар мен болашақтың арасында қалқып тұрған шынайы голографиялық бейнелер.

Бұл кеңістікте «Тоска» операсы аса қатал тарихи бетбұрысты — бір әлемнің күйреп, екіншісінің дүниеге келуін баяндайтын хикаяға айналады. Бір тарапта — өз дәуірі аяқталып бара жатса да, билігін сақтап қалуға жанталасқан діни және монархиялық билік, Ескі тәртіп пен құлдырап бара жатқан XVIII ғасыр. Ал екінші тарапта — өзімен бірге революцияны, жаңа заманды, саяси және рухани өзгерістерді ала келген жаңа ғасыр. Бұл қақтығыс дидактикалық сипатта ұсынылмайды, керісінше, жеке тағдырлардың тасасында үздіксіз естіліп тұратын дәуір үні ретінде сезіледі.

Скарпианың төңірегінде құлдыраудың шегіне жеткен ақсүйектер қауымы шоғырланған. Бұл ортада Франция патшайымы Мария-Антуанеттаның әпкесі, Неаполь патшайымы Мария Каролина ерекше орын алады. Ол — Француз революциясынан кейін тарихтың қайтымсыз өзгерістер кезеңіне аяқ басқанын ұғына алмаған еуропалық ескі элитаның символдық бейнесі. Ал Каварадосси — жаңа дәуірдің перзенті. Бұған оның саяси ұстанымдары ғана емес, болашаққа, яғни әлі айқын сипат алмаса да, түбінде орнайтын бостандыққа деген ұмтылысы дәлел.

Тоска осы екі алып күштің қақ ортасында тұр. Оның бейнесін осыншалықты заманауи ететін жайт та осы болуы мүмкін: кейіпкердің жеке трагедиясы өзі де аңғармастан тұтас тарихтың трагедиясымен астасып кетеді. Ол — тек биліктің зорлық-зомбылығының құрбанына айналған әйел ғана емес, тұтас бір әлемнің — моральдық, саяси және рухани дүниенің күйреуіне жұтылып бара жатқан адам.

Сондықтан сахналық кеңістік ешқашан статикалық күйде болмайды: ол кинематографиялық динамика шеңберінен әлдеқайда асып түсетін үздіксіз қозғалысқа толы болады. Хор, көпшілік сахналарындағы әртістер, әншілер, актерлер, жарық пен сәулет біртұтас тірі ағзаның бөліктеріне айналуы тиіс. Музыкалық театрда кино ешқашан ие бола алмайтын күш бар: ол — дене мен дыбыстың бір мезетте шынайы қатысуы. Менің түсінігімше, театрлық әсердің өзегіне қайта оралуы тиіс нәрсе — дәл осы физикалық әрі ғұрыптық қуат.

Бірінші актідегі Te Deum осы динамикалық әрі ғұрыптық өлшемнің шарықтау шегіне айналады. Сахнадан барлық Рим папаларының шеруі өтеді. Ол — уақыт шеңберінен тыс тұрған мистикалық аян іспетті, ғасырлар бойы толастамай жалғасып келе жатқан ғұрыптың бір бөлігі. Бұл — жай ғана шіркеулік жоралғы немесе көз тартатын әдемі көрініс емес, биліктің алып елесі. Мұнда Скарпиа шақырған папалардың бейнелері айқын әрі таныс кейіпте көрінеді.

Қазіргі театр тылсым құпиямен терең байланысын тым жиі жоғалтып алатын сияқты. Бүгінгі рационализм мен натурализм, бәрін түсіндіруге деген үздіксіз ұмтылыс ежелгі өнердің табиғатына тән символдық әрі иррационалды өлшемді біртіндеп жұтаңдатып жіберді. Алайда опера дәл осы қайшылықтың арқасында өмір сүреді: бір жағынан, ол нақты жағдайлар мен тарихи тұрғыдан танылатын ортаны көрсетсе, екінші жағынан, музыка арқылы сол шынайылықтың шекарасынан үздіксіз асып түседі. «Тоска» — мейлінше нақты оқиға әрі сонымен бірге түс, дәлірек айтқанда, қорқынышты түс.

Финалда Тоска өзін бос кеңістікке тастаған сәтте, кеңістік те онымен бірге құлайды. Опера бойы үстемдік құрған қараңғы әрі тұншықтырғыш әлем кенеттен абсолютті, дерлік метафизикалық жарыққа сіңіп, ғайып болады. Кеңістік азаттық сыйлаған самғауға ұласады. Енді материяның салмағы да, сәулет те жоқ — тек аппақ кеңістік, құлаудың өзіндік ракурсы ғана қалады.

«Тоскаға» қайта оралу — көрермен жадында терең сақталған ортақ бейнелермен диалогке түсу деген сөз. Әлдеқашан мифке айналған шығармалар бар. Тоска, Скарпиа және Каварадосси — жай ғана кейіпкерлер емес, архетиптер. Театр дәл осы мифпен бетпе-бет келгенде жады мен жаңаруды ұштастыруға батылдық танытуы тиіс. Шынайы көркем шығармашылық өркендеген әр дәуірде осылай болған. Ежелгі гректер өз мифтерін үздіксіз жаңаша пайымдап отырған. Бізге олардың бір-біріне қайшы келетін көптеген нұсқаларының жетуі де сондықтан: әрбір ақын мифтің сюжетін өзгерте алатын әрі өзгертуге тиіс еді. Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері Інжіл кейіпкерлеріне өз заманының киімін кигізген. Театрдың табиғаты — өткенді өзгеріссіз сақтау емес, қиял әлемін үздіксіз жаңғырту. Әр дәуір өзін өткеннің ұлы архетиптерінен тани алуы керек.

Өйткені, түптеп келгенде, «Тоска» тек саясат, дін немесе махаббат туралы ғана емес. Ол бір әлем аяқталып, екіншісі басталатын қорқынышты әрі асқақ сәт туралы баяндайды. Театрдың мәні де осында: көрінбейтінді көрінетін ету, тарихты жанды әсерге айналдыру және көрерменге қойылымды тамашалап қана қоймай, өз жан дүниесінің тереңіне үңілуге мүмкіндік беру.

Стефано Пода

Дж. Пуччини

Тоска

үш бөлімді опера

Л. Иллика мен Дж. Дзакозаның либреттосы,
В. Сардудың аттас драмасы бойынша

Действующие лица:

• Флория Тоска, әйгілі әнші
• Марио Каварадосси, суретші
• Барон Скарпья, полиция бастығы
• Чезаре Анджелотти, республикашыл
• Шіркеу қызметкері
• Сполетта, полиция қызметкері
• Скьяроне, жандарм
• Түрмеші
• Бақташы
• Шіркеу қызметкерлері, діни қауым мүшелері, сарбаздар, жандармдар

Оқиға Римде 1800 жылы өрбиді.

1 Бөлім

Республикашыл және Рим азаттығы үшін күресуші Анджелотти, түрмеден қашып шығып Сант-Андреа делла Валле шіркеуінде жасырын тығылады. Бұл шіркеуге оның әпкесі Аттавантилердің шағын шіркеуінің кілтін және жасырыну үшін ауыстырып киетін әйел киімін жасырады. Шіркеу жабық кезде, құдайға сыйынушылық өнермен алмасады.
Бұл жерде суретші Каварадосси Магдалинаның бейнесін салуда. Шіркеу қызметкері портреттегі Магдалинаның бейнесінен шіркеуге құлшылық етуге жиі келетін әйелге ұқсатады. Иә, бұл Аттаванти. Суретшіні шабыттандырған дәл өзі. Бірақ Каварадоссидің жүрегі тек Тосканы сүйеді.

Каварадоссидің көңілін шу бөледі. Шіркеуде ешкім жоқ деген оймен Анджелотти жасырынып жатқан жерінен шығады. Каварадосси Рим Республикасының консулын танып қояды. Суретші оған қол ұшын беруге дайын екендігін айтады. Осы кезде шіркеуге Тоска келеді. Каварадосси тез арада Анджелоттиді жасырады.

Тоска суреттегі Магдалинаның бейнесінен Аттаванти бегімді таниды, бұл оның қызғанышын тудырады. Каварадосси оны сабырға шақырып, олар кешке Тосканың үйінде жолығатындарын айтады. Тосканы шығарып салып, Каварадосси Анджелоттиге өзінің бақтағы үйінің кілтін беріп, егер қуғыншы іздеген жағдайда құдыққа тығылуға болатындығын ескертеді.

Түрме зеңбірегі атылады – бұл қауіп-қатерді ескертетін белгі. Олар шіркеуден шығып кете барады.

Шіркеуде қызметшілердің қуанышты дауыстары естіледі: «Наполеон жеңілді!».
Кешке жеңістің құрметіне мереке болады. Флория Тоска патшайымның алдында кантатаны орындайды. Осы кезде жандармдарымен полиция басшысы келеді. Олар қашқынға тиесілі затты тауып алады. Флория Тоска шіркеуге қайтып келеді. Арам ойлы Скарпья әншінің қызғанышын тудырайын деген оймен оған Аттавантидің желпуішін көрсетеді.

Қаймыққан Тоска сүйіктісі мен оның бикешін іздеуге бел буады, ал Скарпья оның артынан тыңшыларын жібереді. Ах, Тоска! Тек қана сен қайырымсыз Скарпьяға бәрін ұмыттыра аласың.

2 Бөлім

Барон өз кабинетінде. Түн, төменгі қабаттан оркестрдің үні естіледі. Патшайым Бонапарттың жеңілісін тойлап жатыр. Скарпья Тоскаға кантатадан кейін кездесу үшін шақыру жібереді. Ол қолжетпес әнші Каварадосси үшін мейірім танытады деген ойда. Сполетта келіп Тосканың үйінде Анджелотти қылмыскер табылмағанын және оның орнына Каварадоссиді тұтқындағанын баяндайды. Каварадоссиден жауап алу басталды. Суретші өзін сенімді және қайсар ұстауда. Каварадосси кіріп келген Тоскаға тіс жармауды бұйырады.

Жазалаушылар Каварадоссиді алып кетеді. Скарпья Анджелоттидің жасырынып жатқан жерін айтуды талап етеді. Тоска таңғалып абыржуда. Қабырғаның ар жағынан оның сүйіктісінің ащы даусы естіледі… Флория азаптауды тоқтату үшін бәріне әзір. «Бақта, құдықта!» – деп ессіз айқайлап жіберіп, құпияны ашады.

Каварадосси қайтадан оның қасында. Каварадоссидің бар ойы – борышы. Тосканың сатқындығын білген Каварадосси оны қарғап, итеріп жібереді. Суретшіні қамауға алады.

Флорияның көз жасы Скарпьяның ынтығын оятады. Баронның пасық ұсынысы Тосканың ызасын келтіреді. Бірақ таң атысымен Каварадосси жазаға кесілетінін естіген ол сүйіктісін құтқару үшін баронға келісімін береді. Бірақ оның бір шарты бар: Италиядан кету үшін Каварадосси екеуіне рұқсат қағаз беруі тиіс.

Ал ең бастысы – Каварадоссиді өлтіргендей болып, Скарпья ату жазасын бос оқтармен жүргізуге уәде етеді. Скарпья рұқсат қағазға қол қойған соң, қызды құшамын деп ұмтылған кезде, үстелдің үстінде жатқан пышақты Тоска оның кеудесіне сұғады. Жазасы берілді!

3 Бөлім

Сант-Анжело түрмесі. Таң атып келеді. Бақташының әні естіледі. Бір топ сарбаздар Каварадоссиді ату жазасына алып келе жатыр. Биік қамал басынан Тосканы көрген ол өз көзіне сенер емес. Таң қалған суретші рұқсат қағазды көріп, Скарпьяның өлімі жөнінде және ойластырылып дайындалған қашу туралы жоспарды естиді.

Каварадосси сүйіктісінің ерлігіне таң қалады. Алда оларды бақыт күтіп тұр. Тек ойластырылған ату жазасы өтсе болғаны… Мылтық дауысы гүрс етеді. Тоска сүйіктісіне қарай жүгіреді. Ол мерт болды!

Каварадоссидің денесінің қасында жылап отырған Тоска тыңшылардың дауысын естиді. Скарпьяның өлімі мәлім және ол полициядан қашып құтыла алмайды. Тоска қамал қабырғасына қарай ұмтылып, төмен қарай секіреді…