Риголетто

Операның негізінде премьерасынан кейін бірден король билігінің беделін түсіреді деген себеппен француз цензурасы тыйым салған Виктор Гюгоның «Корольдің көңіл көтеруі» драмасы жатыр. Гюгоның драматургиясы композиторды құштарлық қуатымен, романтикалық қарама-қарсылықтарымен, оқиға дамуының ширыққан динамикасымен баурады. Бірақ Вердиді бәрінен бұрын шынайы, сан қырлы музыкалық бейне-сипаттамалары бар психологиялық драма тудыру мүмкіндігі қызықтырды.

1850 жылдың басында композитор бастапқыда «Қарғыс» деп аталған операның толық жоспарын жасады. Алайда жұмыс барысында цензураның араласуына байланысты Верди мен либреттист Франческо Мария Пьяве оқиға орнын Франциядан Италияға ауыстырып, шынайы тарихи кейіпкерлерді — король Франциск I мен оның сайқымазағы Трибулені Герцог Мантуанский мен Риголеттоға айналдырды. Верди үлкен шабытпен жұмыс істеп, операны небәрі 40 күн ішінде жазып шықты. Композитор «Риголетто» сюжетін өзі музыкаға түсірген шығармалардың ішіндегі ең үздігі деп санады: «Мұнда күшті жағдайлар, алуандық, жарқыл, пафос бар».

1851 жылдың наурыз айында Венециядағы «Ла Фениче» театрының сахнасында премьера өтті. Ол спектакль сайын арта түскен зор табыспен сүйемелденді. Премьерадан кейін композитордың өзі: «Мен өзіме ризамын және бұдан артық ештеңе жазбаймын деп ойлаймын», — деген. Бұл — әлемдік мәдениет тарихындағы аса маңызды музыкалық туындылардың бірі; көпшілік «Риголеттоны» бұрын-соңды жазылған опералардың ішіндегі ең үздіктерінің қатарына қосады.

Дж. Вердидің «Риголетто» операсы біздің театрымызда көптеген жылдар бойы режиссёр Борис Рябикин мен Қазақстанның халық суретшісі Гүлфайруз Исмаилованың қойылымында сахналанды. Кейіннен Қазақстан опера сахнасының саңлағы, Қазақстанның халық әртісі, режиссёр Байғали Досымжановтың, ҚР еңбек сіңірген қайраткері, суретші Орынбасар Жаңбыршиевтің, ҚР халық әртісі, балетмейстер Зауырбек Райбаевтың қойылымында ұсынылды.

Дж. Верди

Риголетто

3 бөлімді опера
либреттосы Ф. М. Пьяве, В. Гюгоның «Корольдің көңіл көтеруі» драмасы бойынша

ҚазҰОБТ сахнасындағы премьерасы 1978 ж. өтті
Жаңа қойылым — 18.03.2017 ж.

Қойылым тобы:
Қоюшы-дирижер – Витторио Паризи (Италия)
Қоюшы-режиссер – Ләйлім Иманғазина, ҚР еңбек сіңірген қайраткері
Суретші – Вячеслав Окунев, Ресейдің халық суретшісі, ҚР және РФ Мемлекеттік сыйлықтарының иегері
Бас хормейстер – Алия Темірбекова, ҚР еңбек сіңірген қайраткері

Кейіпкерлер

• Герцог Мантуанский
• Риголетто, сарай сайқымазағы
• Джильда, Риголеттоның қызы
• Спарафучилле, жалдамалы кісі өлтіруші
• Маддалена, оның әпкесі
• Джиованна, Джильданың қызметшісі
• Граф Монтероне
• Кавалер Марулло
• Борса Маттео, сарай қызметшісі
• Граф Чепрано
• Графиня Чепрано, оның жұбайы
• Сарай офицері
• Паж

1-бөлім

Герцог Мантуанскийдің сарайында бал өтіп жатыр. Сарай сайқымазағы Риголетто герцогты осы кеште граф Чепраноның әйелін ұрлауға арандатуға тырысады. Оның жөнсіз қалжыңдарынан ызаланған сарай қызметкерлері Риголеттоны сабасына түсіру үшін оның үйінде жасырып жүр деген сүйіктісін ұрлау туралы графқа ұсыныс жасайды. Граф Монтероне герцогтың кезекті махаббат ермегіне айналған қызын қайтаруды талап етеді. Герцог болса, бейшара әкені тұтқынға алуға бұйырады. Сайқымазақтың мысқылына төзімі таусылған Монтероне Риголеттоны қарғайды.

2-бөлім

Риголетто үйіне қайтып келе жатып, жалдамалы кісі өлтіруші Спарафучиллені кездестіреді. Ол Риголеттоға өз қызметін ұсынады.

Риголеттоның үйінде қызметші Джиованнамен бірге оның қызы Джильда тұрады. Герцог сарайының жағымсыз әдет-ғұрпын жақсы білетін әке қызын ел көзіне түсірмеуге тырысады. Джильда әкесіне жас жігітке көңілі ауғанын айтуға батылы бармайды.

Әкесін шығарып салғаннан кейін Джильда әлгі жас жігітті кездестіріп қалады. Бұл — герцог. Қарапайым студент кейпіне енген ол қызға ыстық сезімін білдіреді. Бірақ көшеден естілген шу оны қызбен тез қоштасуға мәжбүр етеді.

Риголеттоның үйінің жанына достарымен бірге граф Чепрано келеді. Олар жұмбақ қызды ұрламақ болады, бірақ дәл сол сәтте Риголеттоның өзі келіп қалады. Оның күдігін сейілту үшін сарай қызметкерлері жақын маңда орналасқан қамал иесі — граф Чепраноның әйелін ұрламақ екендіктерін айтады. Риголетто да бұл іске қатысуға келіседі. Оның көзін байлайды… Болған оқиғаны түсінгенде, Риголетто қатты күйінеді.

3-бөлім

Герцог қатты қапалы: өзі көңілі ауған қыз ұрланған…

Оның көңілін көтеру үшін сарай қызметкерлері сайқымазақтың сүйіктісін қалай ұрлап әкеткендерін айтып береді. Қыздың кім екенін түсінген герцог тұтқынды көруге асығады…

Қайғыдан қан жұтқан Риголетто сарайға келіп, қызын қайтаруды өтінеді. Герцогтың жатын бөлмесінен жылап шыққан қызын көрген Риголетто оның тапталған ары үшін кек алуға ант етеді.

4-бөлім

Түн. Жалдамалы қанішер Спарафучилленің мекеніне оның қарындасы Маддаленамен кездесу үшін кейпін өзгертіп киінген герцог келеді. Герцогтың сөзіне сенуге болмайтынын дәлелдеу үшін Риголетто да Джильданы ертіп осы жерге келеді. Джильда қатты күйзеледі. Әкесі оны осы түні ер адамның киімін кигізіп, Веронаға аттандырмақ.

Риголетто герцогты өлтіру жөнінде қанішермен келіседі. Кегі қайтқанына қуанған ол герцогтың денесін суға өзі лақтырмақ болады. Маддалена ағасынан герцогты өлтірмеуін сұрайды. Қарындасының өтінішін орындауға уәде берген Спарафучилле лашыққа бірінші кірген адамды өлтіруге келіседі.

Ер адамның киімін киген Джильда герцогты соңғы рет көру үшін қайтып келіп, олардың келісімін естіп қалады. Ол өз өмірін герцогтың өмірі үшін қиюға бел буады…

Риголетто Спарафучилледен дене салынған қапты алып, кегінің қайтқанына масаттанып тұрған сәтте герцогтың таныс әнін естиді. Қапты ашқанда, өлім үстінде жатқан қызын көреді.