Қанаттандыратын музыка болады: аты аңызға айналған Шәмші Қалдаяқовтың ұлы дирижерлік қызметі, әкесі және жеке өмірі туралы
Caravan.kz медиапорталының тілшісі маэстро Мұхтар Қалдаяқовпен кездесіп, оның дирижерлік жолы, жеке өмірі және музыка туралы әңгімелесті.
Caravan.kz анықтамасы
Мұхтар Шәмшіұлы Қалдаяқов — қазақстандық музыкант, скрипкашы, Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының дирижері. Көрнекті қазақстандық композитор Шәмші Қалдаяқовтың ұлы. «Болашақ» мемлекеттік бағдарламасының стипендиаты, 1996–1998 жылдары АҚШ-та білім алған. «Шәмші әлемі» қоғамдық қорының негізін қалаушы әрі жетекшісі.
«Өзімді “Queen” тобының мүшесіндей сезіндім»
— Мұхтар Шәмшіұлы, алғашқы мамандығыңыз бойынша скрипкашысыз, екінші мамандығыңыз — дирижер. Отыз жылға жуық бір жерде — Алматыдағы опера және балет театрында еңбек етіп келесіз. Дирижер болуға қалай шешім қабылдадыңыз?
— Бірде Күләш Байсейітова атындағы музыка мектебінде оқып жүрген кезімде, оныншы не он бірінші сыныпта, есімде ерекше қалған бір оқиға болды. Мен скрипкада ойнайтын мектептің симфониялық оркестрі дирижер Юрий Ефимович Дороховскийді күтіп тұрды, ол әлдебір себеппен сәл кешігіп жатты. Барлығымыз сахнада едік, хор да сол жерде тұрды, есеп беру концертіне дайындалуымыз керек еді. Дунаевскийдің «Летите, голуби» әнін орындауымыз қажет болатын. Бес минут күтеміз, он минут күтеміз, жұрттың шыдамы таусылып, гуілдей бастады… Мен балаларға: «Шуламайық, икемделейік», — дедім. Біреуі маған: «Уақыт жоғалтпайық, сен бастап кет!» — деді. Мен орнымнан тұрдым, оркестрді икемдеп, дирижерлік ете бастадым. Бұған дейін маған ешкім дирижерлік үйретпеген еді. Мен тек сабақтарда бұл процестің қалай өтетінін бақылап жүретінмін. Сөйтіп бастадым, ән шырқалды. Сол мерекелік сезім әлі күнге дейін анық есімде! Скрипкада ойнау бір бөлек, ал дирижерлік пульттің алдында тұрып, алдыңда оркестр, хор, солистер тұрған сәт мүлде басқа. Бұл мені қатты толқытты. Мұны жүзуді білмейтін адамның кенет суға секіріп, жүзіп кеткенімен салыстыруға болады! Мұндай сәт өмір бойы есте қалады (күледі).
— Байсейітова мектебінен кейін Құрманғазы атындағы консерваторияға түстіңіз, сол жерден сізді күтпеген жерден әскерге алып кетті…
— Неге күтпеген жерден? Бұл күтілген нәрсе еді. Бірінші курстан кейін бәрімізді әскерге шақырды, Ауғанстанда соғыс жүріп жатқан, сарбаз жетіспеді, бұл біздің борышымыз болатын. Мен Қиыр Шығысқа түстім. Бұл өмірімдегі ұмытылмас екі жыл болды. Ерекше, өте көркем жерлер. Жасым да тамаша еді — 19 жас! Тіпті әскердегі қызметім туралы шағын естелік кітап жазғым келеді (жымиып).
Алдымен Владивостоктағы музыкалық взводта болдым, онда екі ай қызмет еттім. Бір мектептің мұғалімдері бізден жоғары сынып оқушыларына арналған би кешін өткізуге көмектесуімізді сұрады. Ал мен классикалық музыкантпын ғой, Бахты, Моцартты, Бетховенді ойнаған скрипкашымын. Фортепианоны, әрине, оқыдым, бірақ ол менің екінші аспабым болатын. Әскери бөлімдегі музыканттарға клавишник керек болды, сөйтіп электр фортепианоға отыруыма тура келді! (күледі). Ал мен эстрадалық репертуарды білмеймін! Юрий Антоновты, басқа кеңес композиторларының әндерін ойнау керек. Сөйтіп фортепианода сол жерде импровизация жасауға тура келді. Ол қандай кеш еді! Бәрімен бірге «лабайлап» отырмын, залда у-шу, думан! Барлығы кешкі киіммен келген, қыздар шаштарын сәндеп алған. Бізден екі-үш жас кіші мектеп оқушылары барын салып билеп жүр! Залға халық селедка бөшкесіндей тығылысып толған. Владивосток маңындағы қарапайым ресейлік қала. Ал сахнаға шыққанымызда не болды десеңізші! Бізді сондай айғаймен, сондай қуанышпен қарсы алды, тура “Queen” тобы келгендей! (күледі) Мен өмірімде мұндай көрермен ықыласын көрген емеспін. Әскерде жүріп аздап «азаматтық өмірдің» дәмін сезіну өте жағымды болды. Біздің жігіттер бағдарламаны керемет орындады: барабаншы, бас-гитарист болды, солистер ән айтты. Менде жаңа мекен, жаңа бақыт сезімі болды!
Бірақ кейін біздің музыкалық взводта үлкендеу жолдастар арасында төбелес болып, басшылық оны уақытша таратып жіберді. Бізді әр жаққа бөліп жіберді. Мені тіпті Жапон теңізінің жағасына, Қиыр Шығыстың ең әсем бөлігіне, шағын әскери бөлімге алып кетті. Қазір сол кезеңге қарасам, бұл мен үшін үлкен сәттілік болған екен деп ойлаймын.
Дирижер — ерекше міндет жүктелген адам
— Мұхтар Шәмшіұлы, қазір музыкадан, дирижерлік пульттің алдындағы сезімнен, сахнадағы әртістердің өнерінен бойыңызды шымырлататын сәттер бола ма?
— Жақында ғана, мамыр айының соңында, Алматыда екі күн «Аққу көлін» дирижерледім. Бізге Үлкен театрдың тамаша солистері Элеонора Севенард пен Денис Родькин келді. Мен дирижер ретінде спектакль қарсаңында олардың репетициясына келіп, өздерімен бірге қандай құдіретті сұлулық алып келгенін көрдім! Мен бұл спектакльге қайта ғашық болдым! Олар мені өз орындау нұсқасына соншалықты терең енгізді, олардың бойындағы нәзіктікті, сұлулықты, орындау шеберлігін көрдім… Денистің Элеонораны қолынан ұстауы, көтеруі… Мен олардың бойынан Үлкен театрдың екі жүз жылдық мектебін, мәдениетін бір сәтте шоғырланған күйде көргендей болдым, ғарышкердің ғарыштан Жерді көргені сияқты. Олар үнсіз, тек өз болмысымен, рухымен жеткізген мәдениеттің сол құдіретті сұлулығына бойладым. Ал бой шымырлауына келсек, ондай сәттер кейде болады (күледі). Өз жұмысыңа деген осындай сау көзқарас бар. Бұл — мамандықтағы өмір салты. Оркестр алдына шыққанда, өзіңді ерекше тапсырма алған адамдай сезінесің. Мысалы, мен әрдайым түнгі 23:00-ден кеш жатпауға тырысамын. Кейде достарым қонаққа шақырып, кешке ұзағырақ отырып, әңгімелесуді сұрайды, бірақ мен мұны өзіме рұқсат ете алмайтынымды білемін, өйткені ертең спектакль немесе таңертеңгі репетиция болады. Залды толтыратын адамдар сені көрмейді, бірақ сенің қандай күйде тұрғаның, жұмысқа дайынсың ба, ұйқың қанды ма, көңіл күйің қандай — көп нәрсе соған байланысты екенін түсінесің. Әртістер мен музыканттар келеді, өз жұмысын мінсіз атқарады. Бірақ оларға қарқын беріп, бәрін үйлестіру керек. Сол сәтте сен осы спектакльді «өмір сүріп» жатқандай сезінесің.
Бұл әрдайым жанды орындау. Мұнда қайталанбастық бар: қолтаңба сияқты, саусақ ізі сияқты. Спектакль мейрамханада дайындалатын тағам секілді жасалады. Дәл осы сағатта және арнайы қонақ үшін. Ал сіз оны татасыз!
— Сіз «Щелкунчик», «Аққу көлі» сияқты әлемдік балет жауһарларын дирижерлейсіз. Ең сүйікті шығармаңыз қайсы?
— Мен өзім қатысқан барлық спектакльдерді жақсы көремін. Репертуарымда шамамен он екі балет және алты опера бар. «Ұйқыдағы ару», «Жизель», «Бақшасарай фонтаны», «Спартак». Опералардан — «Мадам Баттерфляй», «Риголетто», «Богема». Бәлкім, Пуччини опералары — ең сүйіктілерім. Белгілі бір спектакльде жұмыс істегенде, әріптестеріңнің, басқа елдердің музыканттарының оны қалай орындайтынын салыстырасың, тыңдайсың, кейбір сәттердің қай жерде жақсырақ шыққанын түсінесің, сол ең үздік тұстарды жинақтап, өзіңнің бірегей спектакліңді жасауға ұмтыласың.
— Қойылым аяқталғаннан кейін дирижерлер әртістермен бірге сахнаға көрерменге тағзым етуге шығады.
— Бұрын біз шықпайтынбыз, қазір шығамыз. Бұл маған әлі де үйреншікті емес. Солистер иіледі, кейін балерина шығып, сені шақырады, алғысын білдіреді, сен шығасың, тағзым етесің, оркестрге ишара жасап, бәріне алғыс айтасың. Басқа дирижерлердің мұны қалай жасайтынын бақылап, мұның атқарылған жұмыстан көбірек жағымды эмоция сыйлайтынын түсіндім. Осылайша біз залға құрмет көрсетіп, көрермендерге бізді жылы қабылдағаны үшін алғысымызды білдіреміз.
— Осылайша сіз өз көрерменіңізді көресіз. Ал қазіргі көрерменнің бейнесі қандай?
— Біздің театрдағы көрермен — ризашылық білдіре білетін, қуанышты әрі мейірімді көрермен. Көрермендерімізді өте жақсы көремін! Мен Метрополитен-операдағы публикамды көрдім, Нью-Йоркте екі жыл бойы олардың спектакльдеріне барып жүрдім. Бірақ онда көбіне жасы үлкен буын, 60-70-тен асқан адамдар келеді. Олар өте ауқатты, өмірде орныққан жандар. Ал біздің көрермен әлдеқайда жас.
— Оркестрді дирижерлегенде қатты шаршайсыз ба, спектакльдерден кейін қалай қалпыңызға келесіз, қалай демалғанды ұнатасыз?
— Мен сізге біздің мэтр Ренат Салаватовтың әзілімен жауап бергім келеді. Одан дирижерлік ету қиын ба деп сұрағанда, ол: «Жоқ, бұл ең оңай нәрсе ғой! Қолыңды осылай қимылдата бер, ал музыканттар бәрін өздері ойнайды!» — дейтін (күледі). Бір нәрсені жақсы көрсеңіз, ол үшін қанша төлейді, қаншалықты шаршаймын деп ойламайсыз ғой. Егер бәрі жоспар бойынша жүрсе, жұмыс жеңіл беріледі, шаршағаныңды сезінбейсің. Иә, физикалық салмақ бар, бірақ ең маңыздысы — сол сәтте не сезінетінің. Одан күш пен шабыт аласың. Бұл — адамдар арасындағы өзара байланыс, бір екпін, бір толқын. Бір кемеде жүзіп бара жатқандайсыз: толқын сізді іліп алып, алып кетеді, спектакльді біріктіреді. Ал демалғанды табиғат аясында, тыныштықта, саяжайда ұнатамын. Тақтай алып, аралап, шеге қағу. Жазда жүзгенді, отбасыммен Ыстықкөлге барғанды жақсы көремін.
«Технологиялар қарабайырлықты көбейтеді»
— «Болашақ» бағдарламасының стипендиаты ретінде екі жыл АҚШ-та өмір сүріп, білім алдыңыз. Өміріңіздің сол кезеңінен не есте қалды?
— Мен онда ағылшын тілі институтында оқыдым, дәрістерге қатыстым, емтихан тапсырдым, ал кешке Метрополитен-опера спектакльдеріне жиі баратынмын. Аңызға айналған театрға айына сегіз рет барудан артық не болуы мүмкін? (күледі). Паваротти «Турандот» операсын орындады — мен оған бірнеше рет бардым. Доминго ән салды — мен тыңдадым. Тіпті жолым болып, Доминго дирижерлік еткен спектакльдерге де бардым! Ол дирижерлік мансабын енді ғана бастап жүрген кезі еді. Мен кешкі Джульярдта оқыдым (Нью-Йорктегі әлемдегі ең беделді орындаушылық өнер мектептерінің бірі. — Автор), профессорым әйгілі америкалық, италиялық текті дирижер Винсент Ла Сельва болды. Ол Нью-Йорк Гранд операның негізін қалаушы әрі жетекшісі еді, олар қаладағы Орталық саябақта музыка сүйер қауымға тегін концерттер беретін. Менің музыкалық мектебім негізінен орыс-неміс мектебі болатын, ал Винсент Ла Сельваның сыныбына барғанымда, өзіндік дәстүрі бар италиялық вокал мектебін көрдім. АҚШ-та құнды білім алғаным үшін «Болашақ» бағдарламасына және мені қолдаған адамдарға өте ризамын. Курсымда өте қызықты, білімді адамдар көп болды. Ол кезде мен отыз жаста едім, студенттердің ішіндегі ең үлкендерінің бірі болдым (күледі).
— Қазіргі музыканы тыңдайсыз ба? Тыңдасаңыз, қандай бағытты ұнатасыз?
— Маған light party music бағыты, кинофильмдер музыкасы, диско ұнайды. Біз бәріміз сексенінші жылдардың диско-топтарын жақсы көрдік: ABBA, Boney M, Arabesque. Қазір Поль Морианы, Карел Готтты, кеңес эстрадасының әртістерін, біздің қазақстандық жұлдыздарды — Роза Рымбаеваны, «Дос-Мұқасан», «А-студио» топтарын тыңдаймын. The Beatles, Queen, Пол Маккартнидің кейбір шығармалары ұнайды.
— Ал қандай музыканы мүлде қабылдамайсыз?
— Heavy metal бағытын тыңдай алмаймын. Мен үшін бұл ауыр, қатқыл, мағынасыз дыбыстар. Меніңше, олар агрессивті әрі қарабайыр. Консерваторияда шетел музыкасынан сабақ берген өте жақсы ұстазымыз Лидия Гончарова болатын. Ол біздің курсқа дәрістерде: «Балалар, әртүрлі композиторлардың музыкасын тыңдаңыздар, бірақ, өтінемін, қазіргі эстраданы тыңдамаңыздар. Өйткені оны ішкі әлемдеріңізге кіргізсеңіздер, ол сіздерге ештеңе бермейді, ал әдемі музыкасы көп оқу материалымызды меңгеріп үлгермейсіздер. Өмірлеріңіздің бұл кезеңін мәнсіз өткізесіздер. Ал сіздер консерваторияға білім алуға, өздеріңізден жасырын жатқан, мен сіздерге үйрететін қымбат музыканы естуге келдіңіздер», — дейтін. Қазір алпыстағы жасымда оның кеңесін дұрыс деп санаймын, бұл — өмірлік кеңес. Қазір сахнаға сондай орындаушылар келді, егер ол оларды естісе, қандай реакция білдірер еді деп елестетемін (күледі). Бәлкім, мұның бәріне музыкатанулық анықтама да берер еді. Бірақ біз мұндай музыкаға бүкіл музыкалық қоғам болып келген жоқпыз. Мәдениетті, білімді жас музыканттар мен әртістер көп. Жастар тамаша! Мемлекет те оларға көмектесіп, қолдап, білім беріп отыр, тек дамыса болғаны. Ал қазір «барлық жерден естіледі» деп айтылатын музыка мен үшін әртіс те емес, вокалист те емес, мәтін авторы да емес, аранжировка жасаушы да емес, бір жиынтық қана. Білесіз бе, бұл тамақ сияқты: дәмсіз, зиян, ауыр және көп! Егер мұның бәрін жей берсең, одан емделуге уақыт та, қаражат та қалмайды! Бұл музыка адамды соншалықты мәңгүрттендіреді! Мен музыкант ретінде эстрадалық, танымал музыкадан классикалық музыкадан алынған үлкен үзінділерді, эпизодтарды жиі байқап, естіп жүремін… Біздің қоғам қарабайыр болып кеткен жоқ, бірақ заманауи технологиялар қарабайыр, талғамсыз нәрсені көбейтуге көмектесіп отыр. Технологиялар, интернет бар болғандықтан, мұның бәрі адамдарға тез жетеді.
— Егер әкеңіз тірі болғанда, қазіргі қазақ, қазақстандық музыкаға қалай қарар еді?
— Әкем ұлттық мәдениетімізге қатысты нәрсенің бәрін тыңдайтын, зер салатын, бірақ неге екенін білмеймін, аз пікір білдіретін. Өйткені ол өзі осы мәдениеттің ішінен шықты, өсті, бәрін бойына сіңірді. Кішкентай кезінде жақсы ән айтқан, бірақ кейін даусын жоғалтып, музыка жаза бастады. Музыка оның ішінде әрдайым өмір сүрді. Сондықтан ол ешқашан ешкімді сөкпейтін, өзгерткісі келмейтін. Тіпті адамдармен қарым-қатынаста да бәріне үнсіз қарап, айыптамай, зерттеп отырғандай, осындай үнсіз пайымға беріліп жүретін… Ол өз өмірін сүрді, шығармашылықта дамыды, ол «ән фабрикасы», үлкен мелодист еді. Ешқашан кімге не істеу, қалай өмір сүру, қалай шығармашылық ету керектігін айтпайтын.
Әрдайым музыка естілетін отбасы
— Мұхтар Шәмшіұлы, сіз скрипкашысыз. Қазір аспапты қолға аласыз ба?
— Скрипка — өмірдің бөлек бір бөлігі. Мен скрипкашы дипломын 1990 жылы алдым. Бұл менің аспабым, менің бір бөлшегім, ал мен — осы аспаптың бір бөлшегімін. Қазір үйге барып, скрипканы алып, бір сағат ойнай аламын. Кейде шақырумен жеке іс-шараларда өнер көрсетемін. Бізде ішекті квартет бар, үлкен құраммен де ойнаймыз. Біздің музыканы тыңдап отырған адамдардың бақытты жүздерін көремін, соған мен де бақыттымын. Балаларымды да музыка оқуға бердім. Қызым Байсейітова мектебін скрипкашы ретінде аяқтап, музыкатанушы мамандығына түсті. Ұлым биыл Байсейітова мектебін бітіреді. Кіші ұлым да скрипкашы болып оқып жүр.
— Бір сұхбатыңызда балаларыңызды музыкаға бере отырып, оларды бай емес өмірге бағыттап отырғаныңызды айтқан едіңіз.
— Музыкант өмірінің белгілі бір кезеңінде сұранысқа ие болады. Ал кейбір кезеңде басқаша өмір сүруге, мысалы, музыкадан сабақ беруге тура келеді. Баланы музыка мектебінің бірінші сыныбына бергенде, уақыт жоғалтпайсыз. Мен балаларыма музыкалық білімді уақытында алуға мүмкіндік беріп отырмын. Егер олар осы мамандықты таңдаса, онда жетістікке жете алады.
— Сұхбатқа дайындалған кезде, сіздің Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген немесе халық әртісі екеніңіз туралы ақпарат таппадым, ал опера және балет театрында отыз жылға жуық жұмыс істеп келесіз. Неліктен олай болды?
— Әрине, әр адам еңбегінің лайықты бағаланғанын қалайды. Жақында маған Еуразия мәдениет қорының еңбек сіңірген өнер қайраткері атағы берілді. Мен театрдағы жұмысыма, шығармашылыққа, әкем Шәмші Қалдаяқов атындағы қордағы жұмысыма ден қоямын. Бұрын алған білімімді қолдануға, шығармашылық етуге, дамуға мүмкіндік бар болғаны үшін театрыма, әріптестеріме ризамын. 2000 жылдан бері өз музыкамды жазамын, шамамен 12 ән жаздым.
— Әкеңізге Қазақстан Республикасының халық әртісі атағы өмірден озарының алдында берілді, ал оның әндерін бүкіл Қазақстан шырқады, олар халықтық, бәрінің сүйікті әндері еді.
— Ол ешқашан өзі үшін ештеңе сұрамаған. Әкем жас кезінде одан неге әлі атағы жоқ екенін сұрағанда, ол: «Менен үлкендер бар. Жақсы музыканттар, суретшілер бар, халықтық атақтарды солар алсын, маған әлі ерте», — деп жауап беретін. Әкем осы жерде, Совмин ауруханасында төрт ай қатты ауырды, ол кезде 61 жаста еді. Оның досы, академик Мұхтар Әлиев барып, осы атақты алып берді. Кейін Мұхтар Әлиұлы Алматы қаласының әкіміне қаламыздағы бір көшеге Шәмші Қалдаяқовтың есімін беру туралы өтініш білдірді.
— Анаңыз Жәмила Қалдаяқова композитордың жары болу жолын таңдады. Айтуынша, жұбайы музыка жазып, жиі іссапарда жүрген кезде, отбасының бүкіл тұрмысын ұйымдастырып, балалардың тәрбиесіне «дирижерлік» еткен де сол кісі екен.
— Дәл солай, әкеме бізді музыкада бағыттағаны үшін, ал анама аспаптарда көп шұғылдануымызды қадағалағаны үшін ризамын. Оған денсаулық, ұзақ ғұмыр тілеймін, біз әлі ұзақ уақыт оның ақ батасымен өмір сүрейік! Анам бүкіл өмірін менің және ағамның музыкалық білім алуымызға арнады. Ұлы Отан соғысы кезінде жасөспірім шағында ол Алма-Атадағы нан зауыттарының бірінде түнгі ауысымда дайын өнімді тиеп-түсіруде жұмыс істеген. Кейін есейгенде құрдастарымен бірге біздің опера театрына би кештеріне қуана баратын. Меніңше, әкем оның бойынан ұйымдастырушылық қабілетті, адалдықты, музыкаға деген үлкен сүйіспеншілікті және өмірге бейімделу қабілетін байқаған. Анам бізді ғана емес, немерелерін де музыкамен айналысуға шабыттандырды. Жақында ғана апашка қызым Алинаға үйде скрипкамен айналысқаны үшін 200 теңгеден төлеп жүргенін білдім (күледі). Бала деген бала ғой: қыдырғысы, далада жүгіргісі келеді, әрдайым тәртіпті бола бермейді, ал апашамыз мұны түсініп, оны осылай ынталандырып отырған. Қызым 20 мың теңге жинап, бір күні жұбайыма келіп, оларды ірі купюраларға айырбастап беруді сұрапты (күледі). Ал шындап айтсақ, балаларым музыкамен айналыса ма, өздері шығарма жаза ма, мүмкін, атасының шығармаларын орындай ма — мұны уақыт көрсетеді.