Бақшасарай Фонтаны

«Бақшасарай фонтаны» балеті драматург және өнертанушы Николай Дмитриевич Волковтың бастамасымен жарыққа шыққан болатын. Сюжетті таңдау кезінде маңызды оқиға болатынына күмән болмады. А. С. Пушкиннің поэмасын балеттік либреттоға қайта өңдеу үшін біраз өзгерістер жасау керек болды. Нәтижесінде лирикалық поэма поляк сарайындағы және Зареманы жазалау көрінісі бар драмалық либреттоға айналып, жаңа кейіпкерлер де пайда болды – Марияның жігіті Вацлав (Пушкинде «ол әлі сүюді білмейтін»), әскербасы Нұрали; поэмадағы аты жазылмаған Марияның әкесі князь Адам болып өзгерді.

Балеттің либреттосының соңы «музыкаға айналған» кезі болды. Пушкиннің поэмасы арқылы сол заманды естуге тырысып, ақынды толғандырған сезімдерді өз сөзімен еркін жеткізуді негіз еткен композитор Борис Асафьевпен драматургтың түпкі ойы тамаша жетіліп, шиеленісті.

Балетмейстер Ростислав Захаров өзінің бірінші қойылымы туралы былай деп жазды: «Би арқылы ойларды, сезімдерді, әрекеттерді жеткізіп, идеясы жақын өнерге ұмтылғымыз келеді, ….. хореографиялық спектакльді әрбір би қажеттіліктен туындағандай, оқиғаның өзіндік бір мағынасы мен одан әрі дамуы бар біртұтас драмалық оқиғадай жасау».

«Бақшасарай фонтаны» спектаклінің музыкасы, хореографиясы, сценографиясы бірігіп, ерекше туынды болды және спектакльге үздік туынды сапасын беріп, хореографиядағы «хореодрама» деген жаңа бағытқа бастама алды. Балеттің премьерасы 1934 жылы 28 қыркүйекте Ленинградтың Киров (Мариин) атындағы опера және балет театрында үлкен сәттілікпен өтті. Осы күнге дейін балет әлемнің жетекші театрларының репертуарларында орын алып келеді. Галина Уланова мен Константин Сергеевтің орындаушылық ансамблі арқасында «Бақшасарай фонтаны» премьерасы жетістікке ие болды. Біздің театрда дирижер Ф. Кузьмичтің, балетмейстер Ю. Ковалёвтің, суретші А. Ненашевтің қойылымында «Бақшасарай фонтаны» бірінші рет 1942 жылы 24 мамырда жарық көрді және қазақтың классикалық балет өнерінің дүниеге келгендігін білдіретін алғашқы балеттердің бірі болды.

Басты партияларды орындағандар: Мария – Н. Викентьева, Вацлав – Ю. Ковалёв, Зарема – Н. Тапалова, Нұрали – А. Бекбасынов. 1942 және 1943 жылдары Мария партиясын Галина Сергеевна Уланова орындаған. 1958 және 1981 жылдары балет екі мәрте қайта жаңартылып қойылды. Қойылымды балеттің авторы Ростислав Захаров қойды. Әр жылдарда бұл балетте Александр Селезнёв, Зауырбек Райбаев, Сара Күшербаева, Раушан Байсейітова, Рамазан Бапов, Людмила Рудакова сынды әртістер өнер көрсетті.

Көп жылдар бойы «Бақшасарай фонтаны» балеті балетмейстер Ярослав Сех, суретшілер Гүлфайрус Исмаилова және Анатолий Ненашевтің қойылымында жүріп келді, онда өзінің жарқын актерлік шеберлігін көрсеткен жаңа буын әртістері – Майра Қадырова, Құралай Сарқытбаева, Әлия Сапугова, Мұрат Тукеев, Тұрсынбек Нұрқалиев, Дмитрий Сушков, Әсет Мұрзақұлов.

Б. Асафьев

БАҚШАСАРАЙ ФОНТАНЫ

3 бөлімді балет-поэма
Либретто авторы: Николай Волков
А. С. Пушкин поэмасының желісі бойынша
Хореография: Ростислав Захаров

ҚазҰОБТ жаңа қойылымның премьерасы 2017 ж. 07.10-да өтті

Қойылым тобы:
Дирижерлар – Мұхтар Қалдаяқов
Рахымжан Баспаев
Балетмейстер – Гүлжан Түткібаева, ҚР халық артисі,
театрдың бас балетмейстері.
Суретші – Вячеслав Окунев, Ресей халық суретшісі, Ресейдің, Қазақстанның, Молдованың және Беларусьтің Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты

Қатысушылар

• Князь Адам Потоцкий, поляк шонжары
• Мария, оның қызы
• Вацлав, Марияның жігіті
• Гирей, Қырым ханы
• Зарема, Гирейдің сүйікті әйелі
• Нұрали, қолбасшы
• Сарай басқарушысы, күзет басшысы, поляктар, барлаушы, Гирейдің екінші әйелі, Қоңырау әйел, күтушілер, белсіздер, татарлар.

Оқиға Польша мен Бақшасарайда XVIII–XIX ғасырлар аралығында өрбиді.

Бірінші бөлім

Князь Адам Потоцкийдің ескі поляк қамалы алдындағы парк. Терезеден музыка естіледі – Марияның туған күні құрметіне бал болып жатыр. Паркте князьдің қызы Мария мен оған ғашық Вацлавтың кездесуі. Олардың бақытқа толы қысқаша кездесуін күзетшілер бөледі. Барлаушы пайда болады – татарлар жақын жерде. Мереке жалғасуда. Сарайдың есігі ашылып, парк іші салтанатты билеген қонақтарға толады. Топ алдында ақсақал князь Адам мен сұлу Марияның жұбы. Қарттар жастармен алдымен салтанатты полонезді, кейіннен мазурканы билеп сайысады. Көтеріңкі көңіл-күймен барлығы өз бикештерінің көңілін аулауда. Билеп жүргендердің арасында – Вацлав пен Мария. Әкесі ғашық жұпқа сүйсіне қарайды.
Күзет бастығы татарлардың қамал жанына келгендігі туралы қауіпті хабарлайды. Әйелдер қашып, ерлер қорғанысқа дайындалады. Ұрыс басталады. Жамылғы жамылған Вацлав пен Мария қашып кетуге тырысады.
Олардың жолын Гирей хан бөгейді. Гирейге қарсы шыққан Вацлав оның қанжарынан жан тапсырады. Марияның жамылғысын жұлып алған хан оның сұлулығына таңданып, тұрып қалады.

Екінші бөлім

Бірқалыпты күндер өтуде
Сағат та баяу сырғиды
Жалқаулық гаремді билейді
Көңіл-күй де жиі келмейді.

Гирейдің гаремі. Ханның әйелдерінің арасында оның сүйікті әйелі Зарема – «махаббат жұлдызы, гаремнің көркі» өзінің сұлулығымен ерекшеленеді.
Жорықтан Гирей оралады. Зарема Гирейді қуанып қарсы алады, бірақ оның ойы тек Марияда. Зарема абыржулы. Күтпеген жерден Мария кіреді. Енді бәрі түсінікті. Әйелдерінің Гирейдің көңілін аулағысы келген әрекеті бекер. Зарема өзінің құштарлық биімен бұрынғы сенімділігін және қожайынының махаббатын қайтаруға үмітті. Хан оның махаббатынан үзілді-кесілді бас тартады. Зарема есінен танып құлайды.

Үшінші бөлім

Бірінші көрініс

Зарығып, тым-тырыс тұтқында
Мария жылап, мұңдауда

Бақшасарайдағы Марияның бөлмесі, Гирей мұнда оны күтушісімен орналастырған еді. Хан келеді, Марияға жақындағысы келеді, бірақ жас тұтқын қыз тағы да қорқып қашады.

Кіршіксіз таза қызға бұған дейін
Түсініксіз азапты құмар сезім
Естілгенмен дауыстар еміс-еміс
Жиіркенішті, оғаш та бұлар оған.

Гирей кетеді. Мария өзінің үйін, өткен бақытты күндерін ойлап қайғырады.
Қанжар жасырған Зарема ақырын кіреді. Ол Марияға оны тыңдауды өтініп, өзінің Гирейге ғашықтығын айтады. Ұйқыдан оянған күтушісі қорқып, ханды шақыруға кетеді. Гирейдің бас киімін көрген Зареманы ашу кернеп, ол Марияны өлтіретіндігін айтады.
Гирей жүгіріп келіп, Зареманың қолынан қанжарды жұлып алмақ болады, бірақ Зарема Марияны мерт қылады. Гирей Зареманы күзетшілерге тапсырады.

Екінші көрініс

Гирей отыр жанарын алысқа тастай
Кәріптас мүштік тұла бойын бұлықтырған
Маймөңкелерге толы үнсіз сарай
Қаһарлы хан маңында шұбырылған

Хан сарайының ауласы. Гирей өзінің нөкерімен ойға шомып, үнсіз отыр. Жорықтан оралған әскер ханға қымбат сыйлықтар, жаңа сұлу тұтқын қыздарды сыйға тартады. Алайда ханды ешнәрсе қуантар емес, биік құздан лақтырылған Зареманың қазасы да оның назарын аудармайды. Қасындағылардың барлығын босатып, жалғыз қалады. Гирей құрылысшыларға Марияға арнап қойылған «Көз жасының фонтаны» ескерткішін ашуға бұйырады.
Гирей қалың ойдың құшағында. Көз алдына Марияның бейнесі келеді. Таң атады. Сұлу елес ғайып болады…
Гирей жападан-жалғыз бұрқақтың жанында әлі отыр…